رضیه موسوی فر*

پیمان صلح حدیبیه در سال ششم هجری و در جریان سفر پیامبر و یارانش به مکه – به‌قصد زیارت و به‌جای آوردن مناسک حج عمره – و ممانعت قریش از عزیمت آنان و در میان بهت و حیرت اصحاب آن حضرت، در منطقه‌ای به همین نام به امضا رسید. صلحی که بیشتر مفادش مطلوب اغلب صحابه آن حضرت نبود، چون امتیازاتی را برای جبهه مقابل می‌پذیرفت که پذیرشش برای صحابه دست‌کمی از نوشیدن جام زهر نداشت؛ اما نهایتاً تسلیم رأی و نظر پیامبر رحمت (ص) شده و مهر تأیید بر اراده پیامبر زدند. این پیمان دربردارنده اصول و آموزه‌هایی فراتاریخی است و درس‌هایی برای همیشه تاریخ در خود نهفته دارد تأمل و مرور این پیمان در مقطع کنونیِ ایران اسلامی ضروری و راهگشا خواهد بود. مهم‌ترین بندهای عهدنامه به قرار زیرند:

  1. قریش و مسلمانان متعهد می‌شوند که به مدّت ده سال جنگ و تجاوز را بر ضد یکدیگر ترک کنند تا امنیّت اجتماعی و صلح عمومی در نقاط مختلف حجاز و عربستان مستقر گردد.
  2. اگر یکی از افراد قریش بدون اذن ولیّ و سرپرست خود از مکّه گریخت و به دین اسلام پناه آورد و به مسلمانان پیوست محمد (ص) باید او را به‌سوی قریش بازگرداند، امّا اگر شخصی از مسلمین به‌سوی قریش بگریزد، قریش متعهّد به بازگرداندن او نیست.
  3. مسلمانان و قریش می‌توانند با هر قبیله‌ای که خواستند پیمان برقرار نمایند.
  4. محمد (ص) و همراهان او امسال از همین نقطه به مدینه بازمی‌گردند؛ ولی برای سال‌های آینده می‌توانند آزادانه به مکه سفر نمایند، مشروط به اینکه بیش از سه روز در مکّه توقّف ننموده و سلاحی جز سلاح مسافر که همان شمشیر در نیام است با خود نداشته باشند.
  5. مسلمانان مقیم مکّه به‌موجب این پیمان می‌توانند بدون هیچ محدودیّت و ممنوعیّتی آزادانه شعائر مذهبی خود را انجام دهند و قریش حق هیچ‌گونه آزار و اذیّت و استهزائی نسبت به بازگرداندن آنان از آئین و دین خود ندارند.
  6. امضاکنندگان متعّهد می‌شوند که ضمن حرمت نهادن به اموال یکدیگر، راه حیله و خدعه و نیرنگ را رها نموده و قلوب آنان نسبت به یکدیگر خالی از هرگونه حقد و کینه‌ای باشد.
  7. مسلمانانی که از مدینه وارد مکّه می‌شوند مال و جان آنان  در احترام کامل است.

توجه به فرایند مذاکرات پیشاپیمان بسیار قابل‌تأمل است در اثنای مذاکرات منجر به امضای پیمان، پیامبر اکرم برای رسیدن به توافق، با انعطاف و نرمشی قهرمانانه، پذیرفت که از درج ادعای رحمانیت و رحیمیت خداوند در متن پیمان صرف‌نظر کند و نیز از درج مهم‌ترین مسئله مورد مناقشه با قریش که عنوان رسول اللهی خویش بود، صرف‌نظر نموده و خواسته قریش را پذیرفت که به‌جای بسم الله الرحمن الرحیم و محمد رسول‌الله «بسمک اللهم و محمد بن عبدالله» در پیمان‌نامه درج شود و نیز التزام به استرداد یک‌جانبه مسلمینِ پناه آورده به پیامبر و مسلمین مدینه به سران قریش را هم پذیرفت و به خواست دشمن تمکین نموده و از رفتن به مکه و انجام مناسک حج عمره در آن سال صرف‌نظر نمود.

با امضای پیمان، پیامبر گرامی در اجرای موبه‌موی آن پیش‌قدم شده و اقدام به درآمدن از لباس احرام و انجام قربانی و ستردن موی[1] سر نموده و آماده برگشت به مدینه شد. انعطاف دور از انتظار پیامبر (ص) برای رسیدن به یک پیمان عدم تعرضِ همه‌جانبه با دشمن، در ابتدا مخالفت و خشم یاران را برانگیخت ولی در ادامه مشاهده عزم ایشان بر امضا و اجرای آن، منجر به سر تعظیم فرود آوردن همراهان شد.

دوراندیشی پیامبر (ص) در مذاکره و انعطاف‌پذیری ایشان در تدوین بندهای عهدنامه، برکاتی را برای جامعه نوپای اسلام به ارمغان آورد که در قرآن از آن به فتح المبین یاد شد. با این پیمان:

  • جنگ و دشمنی حداقل به مدت 10 سال متوقف و شبح جنگ و ناامنی روانی سایه شوم خود را از سر مردم مدینه کوتاه کرد که به معنای فرصتی برای بازسازی جامعه نوپای اسلامی و تقویت بنیان‌های آن بود؛
  • امنیّت اجتماعی و صلح عمومی در نقاط مختلف حجاز و عربستان تضمین گردید؛
  • محدودیت ارتباط مسلمین با سایر قبائل لغو شد و رویکرد محاصره سیاسی- اقتصادی مسلمین به کناری نهاده شد؛
  • آزادی تبلیغ مذهب و انجام شعائر دینی برای مسلمین بدون هیچ محدودیت زمانی و مکانی از سوی دشمن به رسمیت شناخته شد؛
  • آزادی زیارت بیت‌الله برای مسلمین – با شرائطی – در سال‌های آتی کسب شد؛
  • راه هرگونه اذیت، آزار و تحقیر مسلمین از سوی ساکنان مکه مسدود شد؛
  • کفار قریش متعهد به حفظ حرمت و احترام به شخصیت، اموال و آبروی مسلمین شدند؛
  • و فراتر از حفظ مال و جان، به آرامش روانی مردم نیز اهتمام ورزیده و در پیمان‌نامه عهد بستند که راه حیله و نیرنگ را بسته و تألیف قلوب و پاک‌سازی آن از هرگونه حقد و کینه مورد اهتمام طرفین قرار گیرد.

پیامبر گرامی اسلام بدین ترتیب سایه جنگ و تهدید، تحریم و محاصره سیاسی – اقتصادی را از سر مسلمین کوتاه و زمینه‌های تحکیم قدرت جامعه اسلامی را فراهم نمودند. به‌گونه‌ای که دیری نپایید که منتقدین و مخالفین مفاد عهدنامه شاهد فتح مقتدرانه و مسالمت‌آمیز مکه به دست پیامبر و یارانش شدند فتحی که بی‌شک زمینه‌اش را پیمان حدیبیه فراهم ساخت و درس‌هایی تاریخی بر جای گذاشت؛ اما تاریخ شامل درس‌های دیگری هم هست از جمله اینکه: تاریخ به ما می‌آموزد که «هیچ کس از تاریخ نیاموخت» امید که بشر قرن بیست و یکم چنین نباشد.

————-

  • استادیار، عضو هیئت‌علمی گروه علوم سیاسی دانشگاه حکیم سبزواری

[1] – طبق شعائر و آیین زیارت بیت‌الله، حجاج پس انجام اعمال عمره مجاز به درآمدن از لباس احرام و انجام قربانی و ستردن موی سر می‌شوند و همراهان پیامبر چون عمره به‌جای نیاورده بودند با درآمدن از لباس احرام مخالفت می‌کردند لذا پیامبر در قربانی و… پیش‌قدم شدند و سپس اصحاب تبعیت نمودند.