شفیعه قدرتی*

ایران طی دهه‌های اخیر تغییرات زیادی را تجربه کرده است و یکی از این دگرگونی‌ها، افزایش نرخ طلاق است. روند صعودی آن در کل کشور، نشان می‌دهد که خانوادۀ ایرانی در حال تجربۀ تغییرات عمیقی است. می‌توان گفت پایان زندگی مشترک، آغاز فرایندی است که توأم با مشکلات و آسیب‌های فراوانی است. در این مطالعه به امنیت اجتماعی (احساس امنیت در زندگی روزمره و در تعامل با دیگران) و سرمایۀ اجتماعی (میزان اعتماد به دیگران و نیز میزان ارتباط و پیوند با دیگران) زنان پس از طلاق پرداخته شده است.

یافته‌ها نشان داد بیش از نیمی از زنان موردمطالعه تا سن 20 سالگی ازدواج‌کرده‌اند. 64 درصد از آن‌ها شاغل هستند و تحصیلات بیش از نیمی از زنان در سطح دیپلم و تحصیلات دانشگاهی است.

پس از طلاق بیش از نیمی از زنان به نحوی آسیب‌های روانی را تجربه کرده‌اند که شامل ناسازگاری با خانواده و اطرافیان، افسردگی، وسواس و بیماری‌های جسمی و روحی شدید می‌شود. پس از خانواده بیشترین ارتباطات زنان با دوستان و در آخر با اقوام است. بیش از نیمی از زنان موردمطالعه نسبت به مردم و اقوام خود، بی‌اعتماد هستند و یا اعتماد کمی دارند که رقم بالایی است. می‌توان گفت این بی‌اعتمادی، حاصل تجربه‌های زندگی آن‌ها است و تجربۀ بی‌عدالتی، تبعیض و محرومیت اجتماعی که همراه و یا پس از طلاق است، منجر به آن شده است. به‌طورمعمول، اعتماد عموم مردم به خانواده، دوستان و سپس اقوام و خویشان، بالا است و اعتماد به سایر مردم با فاصلۀ زیادی در مرحلۀ بعد است، اما یافته‌ها نشان می‌دهد که سطوح اعتماد به اقوام و خویشان، تفاوت بسیار کمی با سطح اعتماد به سایر مردم دارد و بدین ترتیب می‌توان گفت حوزۀ اعتماد در زنان مطلقه بسیار تنگ شده است و اقوام و خویشان را نیز به وادی ناآشنایان می‌راند. این نکته بیانگر احساس انزوای بالایی است که می‌تواند برای این قشر صدمات زیادی داشته باشد.

احساس ناامنی اقتصادی زنان فقط اندکی بیش از نگرانی‌های اجتماعی آن‌ها است. این نکته بیانگر اهمیت پرداختن به حمایت اجتماعی از زنان مطلقه است که باوجود بنیادی بودن اقتصاد و تأمین معیشت، تقریباً در همان حد، نگران حرف مردم هستند که یک شاخصه فرهنگی اجتماعی در جامعه ما است.

زنانی که سرمایۀ اجتماعی بالاتری دارند، آسیب‌های روانیِ کمتری تجربه کرده‌اند و زنانی که جایگاه اجتماعی ـ اقتصادی خود و پدر و مادر آن‌ها بالاتر است و نیز زنانی که در سنین بالاتر ازدواج‌کرده‌اند، امنیت اقتصادیِ بیشتری دارند. نکتۀ دیگر آنکه به‌مرورزمان و همراه با بالا رفتن سن، احساس امنیت اجتماعیِ زنان بیشتر می‌شود.

مطالعۀ حاضر نشان داد که خانواده می‌تواند در بهبود احساس امنیت اقتصادیِ زنان مؤثر باشد، اما ارتقاء احساس امنیت اجتماعیِ زنان پس از طلاق، از حوزۀ خانواده خارج و نیازمند تدابیری از سوی جامعه و تک‌تک اعضاء آن است.

———————————————————-

*عضو هیئت علمی مرکز پژوهشی علوم جغرافیایی و مطالعات اجتماعی